"Con nhà nghèo", xuất bản năm 1930, ra đời giữa giai đoạn Hồ Biểu Chánh chuyên tâm viết tiểu thuyết (1925–1941) — thời kỳ ông cho ra đời phần lớn trong số gần bảy mươi tác phẩm để lại cho văn học miền Nam. Muốn hiểu vị trí của "Con nhà nghèo", cần đặt nó bên cạnh cách các nhà nghiên cứu nhìn nhận toàn bộ sự nghiệp Hồ Biểu Chánh và dòng tiểu thuyết quốc ngữ Nam Kỳ mà ông là một trong những người khai mở.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Khuê, tác giả chuyên khảo "Chân dung Hồ Biểu Chánh" (in lần đầu năm 1974, sau đó được tái bản nhiều lần và vẫn được xem là tài liệu bắt buộc phải tham khảo đối với bất cứ ai nghiên cứu văn học quốc ngữ Nam Bộ), đã chia sự nghiệp gần nửa thế kỷ cầm bút của Hồ Biểu Chánh thành nhiều giai đoạn, trong đó giai đoạn chuyên viết tiểu thuyết (1925–1941) là thời kỳ ông định hình rõ nhất một lối viết tiểu thuyết bằng chữ quốc ngữ mang đậm chất Nam Bộ — từ ngôn ngữ nhân vật, không gian làng quê, đến cách xây dựng cốt truyện gần với đời sống thường nhật hơn là các mô hình văn chương bác học.

Ở một hướng khác, nhà nghiên cứu Bằng Giang, tác giả các công trình "Văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ 1865–1930" và "Sương mù trên tác phẩm Trương Vĩnh Ký", đặt Hồ Biểu Chánh vào dòng chảy hình thành chữ quốc ngữ và văn xuôi Nam Kỳ kể từ Trương Vĩnh Ký, xem sự xuất hiện của một cây bút viết đều tay, viết nhiều và viết sát đời sống như Hồ Biểu Chánh là một mốc quan trọng giúp tiểu thuyết quốc ngữ Nam Kỳ định hình thể loại trước khi văn học quốc ngữ cả nước bước vào giai đoạn hiện đại hóa mạnh mẽ hơn từ những năm 1930 trở đi.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Trung, trong công trình về văn học quốc ngữ Nam Kỳ giai đoạn 1865–1930 (thường được biết đến qua tên gọi "Lục Châu học"), cũng phục dựng lại một lớp ký ức về đời sống và văn hóa vùng đất mới Nam Kỳ thông qua chính những trang viết thuộc dòng văn học này, trong đó tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh là một nguồn tư liệu văn học quan trọng phản chiếu xã hội Nam Kỳ thời giao thời Pháp thuộc.

Nhìn chung, giới nghiên cứu khá thống nhất ở một điểm: Hồ Biểu Chánh là một trong những người đặt nền móng cho tiểu thuyết quốc ngữ Nam Bộ hiện đại, và "Con nhà nghèo" — với bối cảnh tá điền, điền chủ rõ nét — là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho đóng góp đó.

Một đặc điểm thường được nhắc tới khi bàn về Hồ Biểu Chánh là kỹ thuật "phóng tác" — mượn cốt truyện của tiểu thuyết phương Tây rồi Việt hóa hoàn toàn bối cảnh, nhân vật, phong tục. Trong số các tiểu thuyết được ghi nhận là phóng tác có "Chúa tàu Kim Quy" (dựa theo "Bá tước Monte Cristo" của Alexandre Dumas), "Ngọn cỏ gió đùa" (dựa theo "Những người khốn khổ" của Victor Hugo), "Ai làm được" (được cho là phỏng theo "André Cornelis" của Paul Bourget) hay "Người thất chí" (dựa theo "Tội ác và trừng phạt" của Dostoievski). Bản thân Hồ Biểu Chánh từng nói đại ý rằng khi một tác phẩm hay vở kịch Pháp gợi cho ông một đề tài, ông có thể bám sát nó ở nhiều mức độ khác nhau, hoặc chỉ mượn đề tài để viết thành một câu chuyện hoàn toàn Việt Nam.

Riêng "Con nhà nghèo" không nằm trong danh sách các tác phẩm được giới nghiên cứu xác nhận là phóng tác từ một nguyên tác phương Tây cụ thể. Câu chuyện về cô Tư Lựu, con nhà tá điền bị cường hào cưỡng bức rồi ruồng bỏ, xoay quanh xung đột giữa hai tuyến nhân vật điền chủ và tá điền, được xây dựng trên chất liệu hoàn toàn của xã hội nông thôn Nam Kỳ đương thời. Vì vậy, nên hiểu "Con nhà nghèo" thuộc nhóm tác phẩm sáng tác thuần Việt của Hồ Biểu Chánh hơn là sản phẩm của kỹ thuật phóng tác — dù kỹ thuật ấy vẫn là một đặc điểm quan trọng, được nhiều nhà nghiên cứu ghi nhận, trong toàn bộ sự nghiệp của ông.

Nội dung "Con nhà nghèo" tái hiện mâu thuẫn gay gắt giữa giới điền chủ quyền thế và giới tá điền bị trị, trong bối cảnh xã hội Nam Kỳ dưới chế độ thực dân Pháp — nơi ruộng đất, quyền lực và cả thân phận con người đều nằm trong tay một số ít địa chủ, cường hào. Nhiều nhà nghiên cứu, trong đó Nguyễn Khuê nhấn mạnh, cho rằng tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh mang giá trị như một bức tranh chân thực về xã hội Nam Bộ đương thời, với đủ hạng người, cảnh vật, phong tục từ thành thị đến nông thôn. Cách ông để cho một cô gái quê nghèo trở thành nạn nhân của kẻ có quyền thế, rồi phải gánh chịu hậu quả một mình, là một lát cắt hiện thực phê phán rõ nét về bất công giai cấp trong nông thôn Nam Kỳ những năm đầu thế kỷ 20 — thời điểm chế độ điền chủ, tá điền bộc lộ đầy đủ những bất bình đẳng của nó.

Một điểm được hầu hết các nhà nghiên cứu, phê bình đồng thuận là lối viết bình dân, giản dị, gần với lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Nam Bộ trong văn Hồ Biểu Chánh. Câu văn của ông ít trau chuốt theo lối văn chương bác học, mà thiên về kể chuyện tự nhiên, dùng nhiều phương ngữ, khẩu ngữ Nam Bộ, khiến tác phẩm dễ tiếp cận với đông đảo độc giả bình dân đương thời — đối tượng độc giả mà tiểu thuyết quốc ngữ giai đoạn này đang cố gắng chinh phục để thay thế dần các hình thức truyện thơ Nôm, truyện kể truyền miệng. Chính sự gần gũi ấy, theo nhiều người, đã góp phần đưa tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh — trong đó có "Con nhà nghèo" — đến được với công chúng rộng rãi, để rồi sau đó tác phẩm còn được dựng thành cải lương, kịch và phim, một minh chứng cho sức sống bền bỉ của câu chuyện trong đời sống văn hóa đại chúng Nam Bộ.

Nhìn từ nhiều góc độ — vị trí trong tiến trình hình thành tiểu thuyết quốc ngữ Nam Bộ, tính chất sáng tác thuần Việt của riêng tác phẩm này trong tương quan với mảng phóng tác của Hồ Biểu Chánh, giá trị phê phán bất công địa chủ – tá điền, và văn phong bình dân gần gũi độc giả — "Con nhà nghèo" xứng đáng được nhìn nhận như một trong những tác phẩm tiêu biểu giúp định hình diện mạo tiểu thuyết hiện thực Nam Bộ đầu thế kỷ 20, đồng thời là một tư liệu văn học quý giá phản ánh đời sống nông thôn Nam Kỳ trong buổi giao thời giữa cũ và mới.

- Nguyễn Khuê, "Chân dung Hồ Biểu Chánh" (in lần đầu 1974, tái bản nhiều lần) - Bằng Giang, "Văn học quốc ngữ ở Nam Kỳ 1865–1930" và "Sương mù trên tác phẩm Trương Vĩnh Ký" - Nguyễn Văn Trung, công trình nghiên cứu văn học quốc ngữ Nam Kỳ 1865–1930 ("Lục Châu học") - Trang tư liệu hobieuchanh.com, mục giới thiệu và tóm tắt "Con Nhà Nghèo" - Các bài viết tổng hợp trên Tuổi Trẻ Online, VnExpress, Văn Học Sài Gòn về sự nghiệp và đánh giá phê bình đối với Hồ Biểu Chánh