Tới đây thì hết cái phần mà người kể chuyện này biết.

Cái còn lại, cái xảy ra trên miệng giếng chiều hôm ấy và những ngày sau đó, thuộc về một câu chuyện khác, của những người đang sống, ở một cõi có nhà cao và đèn sáng, nơi cây nêu ngày Tết đã không còn ai dựng. Người kể này chỉ giữ được cái phần cũ, phần nghìn năm trước, phần đã chìm.

Nhưng trước khi buông câu chuyện xuống, xin nói nốt một điều. Cái điều mà vì nó mà câu chuyện này được kể ra, chứ không phải vì mấy cái trống, cái nỏ, hay mấy trận đánh.

Người đời sau, khi nhắc tới nàng Mỵ Châu, vẫn chép một dòng: đứa con gái cả tin để mất nước.

Cái dòng ấy không sai về sự việc. Nàng có cả tin. Nàng có kể cho chồng nghe bí mật cái nỏ. Nàng có rắc lông ngỗng dọc đường chạy, và giặc có theo dấu ấy mà đuổi tới. Nước có mất. Từng chi tiết một, sử chép đúng.

Nhưng có những cái đúng mà vẫn oan, và đây là một cái như thế.

Bởi cái dòng sử ấy đứng trên một chỗ trống. Cái chỗ trống ấy tên là cái trống.

Bỏ cái trống ra khỏi câu chuyện, thì Mỵ Châu là một cô gái nhẹ dạ làm mất nước. Đặt cái trống trở lại, thì nàng là người giữ cái hồn của cả một nước, là cái đích thật mà kẻ thù nhắm vào ngay từ đầu, là kẻ đã bị người ta cưới về chỉ để tới gần được cái nàng canh giữ. Nàng không phải kẻ vô tình để mất nước. Nàng là kẻ mà người ta phải bày cả một cuộc hôn nhân, cả một cái mưu nghìn năm, mới hại được.

Và trong cái đêm cuối cùng của Loa Thành, khi cả một tòa thành đang cháy, khi cha nàng lo gom quân, khi mọi người lo chạy, thì nàng, bụng mang dạ chửa, đã lăn cái trống ấy xuống một cái giếng, để nó không rơi vào tay giặc. Nàng đã làm cái việc ấy khi đã biết cái trống câm rồi, biết nó vô dụng rồi, biết mình chẳng còn cứu được nước nữa. Nàng vẫn làm. Bởi bà mo già đã dạy nàng: con không phải chủ cái trống, con là người giữ nó. Và nàng giữ, tới cả khi cái mình giữ đã chết, tới cả khi chẳng còn ai biết mà ghi công.

Rồi trên bãi cát ấy, khi hiểu ra mình bị lừa từ đầu chí cuối, bị người mình thương nhất bán đứng, bị cha mình chém oan, mất nước, mất con trong bụng, thì nàng vẫn không oán. Nàng dùng hơi thở cuối cùng của mình không phải để nguyền rủa ai, mà để gửi cái phận giữ trống của mình đi, cho một kẻ chưa sinh, ở một đời nàng không thấy được.

Cái nghìn năm oan khuất của nàng, nếu nhìn cho đúng, không phải là hình phạt cho sự nhẹ dạ. Nó là cái giá của việc giữ một thứ mà kẻ thù thèm khát tới mức phải xóa luôn cả tên người giữ nó.

Người ta xóa cái trống. Rồi để chắc chắn không ai đi tìm cái trống, người ta bôi tên người giữ trống thành hai chữ bán nước.

Cái mưu ấy đã thành, và thành lớn hơn cả kẻ bày ra nó dám mong. Nghìn năm, nó chạy một mình, không cần ai đẩy. Nghìn năm, mỗi lần một người mẹ dạy con gái mình "chớ nhẹ dạ như Mỵ Châu", là cái mưu ấy lại được nuôi thêm một ngày, bởi chính lòng tốt và sự thận trọng của người đời.

Cho nên, nếu câu chuyện này có một việc phải làm, thì việc ấy chỉ là đặt cái trống trở lại vào chỗ trống của nó, rồi để người đọc tự nhìn lại cái dòng sử kia một lần nữa.

Và xin nói thêm một điều, kẻo có người đọc xong lại tưởng câu chuyện này bênh nàng bằng cách đổ hết tội cho kẻ khác.

Nó không bênh nàng như thế. Mỵ Châu có lỗi. Nàng đã kể ra cái không nên kể. Nàng đã rắc lông ngỗng khi đang chạy giặc. Những cái ấy là thật, và chúng có hậu quả thật, hậu quả nặng tới mức một tòa thành đổ. Không ai gỡ được cái ấy cho nàng, kể cả người kể chuyện này.

Cái câu chuyện này muốn nói chỉ là: một cái lỗi thì phải được cân đúng bằng cái cân của nó. Nàng có lỗi của một người tin chồng. Cái lỗi ấy, ở một người thường, thì gọi là dại. Ở một người giữ cái hồn của cả một nước, thì thành ra mất nước. Cùng một cái lỗi, mà cái giá thì tùy chỗ đứng của người phạm.

Nhưng người đời không cân nàng bằng cái cân ấy. Người đời cân nàng bằng hai chữ bán nước, hai chữ dành cho kẻ cố ý, kẻ đổi cả một nước lấy cái lợi cho mình. Mà nàng thì không đổi gì cả. Nàng không được một đồng, một tấc đất, một ngày sung sướng nào từ cái mất mát ấy. Nàng mất tất: nước, cha, chồng, con trong bụng, mạng mình, và cả cái tên mình.

Gọi một người như thế là kẻ bán nước, thì không phải là chép sử. Đó là chép lại lời của kẻ đã hại nàng.

Còn nàng thì đã đợi lâu lắm rồi.

Nàng đợi từ cái chiều trên bãi cát, khi nàng quỳ xuống trước lưỡi gươm của cha mà không cãi một lời, chỉ xin trời đất làm chứng cho cái lòng của mình. Trời đất đã chứng cho nàng: máu nàng hóa ngọc trai, và thứ ngọc ấy chỉ sáng lên khi rửa bằng nước của chính cái giếng nàng đã giấu cái trống xuống. Trời đất viết lời minh oan ấy ra bằng thứ chữ nghìn năm không mục, để giữa làng, giữa thanh thiên bạch nhật, cho ai cũng thấy.

Người ta đi qua nó mỗi ngày suốt nghìn năm. Người ta kể nó cho nhau nghe như một chuyện lạ vui.

Mà không một ai đọc ra.

Bây giờ thì có lẽ đã tới lúc đọc.

Còn cái sau đó, cái tiếng trống có vang lên được nữa hay không, cái tên nàng có được rửa hay không, cái đứa con gái bán nước kia có làm được cái mà nàng gửi gắm hay không, thì người kể chuyện này không biết.

Có nhiều lối. Câu chuyện, tới chỗ này, chia làm mấy ngả, tùy theo cái mà nghìn năm ấy giữ lại được.

Người kể xin dừng ở đây, và mời bạn chọn lấy một ngả mà đi tiếp.