Phần này là ý kiến của các nhà nghiên cứu về tác phẩm, không thuộc nội dung truyện.
Một khúc ngâm, hai tầng sáng tạo
"Chinh phụ ngâm" là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử văn học Việt Nam: nguyên tác chữ Hán của Đặng Trần Côn ra đời vào khoảng nửa đầu thế kỷ XVIII, viết theo thể trường đoản cú, mượn hình ảnh người chinh phụ tiễn chồng ra trận để nói lên nỗi oán ghét chiến tranh phi nghĩa thời Lê-Trịnh, khi triều đình liên tục đưa quân đi đàn áp các cuộc khởi nghĩa nông dân. Nhưng tác phẩm sống trong lòng người Việt suốt hơn hai trăm năm qua không phải bằng nguyên văn chữ Hán ấy, mà bằng bản diễn Nôm song thất lục bát — bản dịch được xem là một trong những đỉnh cao của nghệ thuật chuyển ngữ trong văn học trung đại. Chính vì sức sống song song của hai văn bản này mà giới nghiên cứu văn học Việt Nam trong gần một thế kỷ qua đã dành nhiều công sức để làm rõ một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng hóa ra rất phức tạp: ai là người đã diễn Nôm "Chinh phụ ngâm"?
Cuộc tranh luận về dịch giả: Đoàn Thị Điểm hay Phan Huy Ích?
Trong suốt một thời gian dài, công chúng và nhà trường Việt Nam mặc nhiên xem nữ sĩ Đoàn Thị Điểm là người diễn Nôm bản "Chinh phụ ngâm" đang lưu hành phổ biến nhất. Quan niệm này gắn liền với hình ảnh một nữ sĩ tài hoa thời Lê mạt, và trở thành một phần của ký ức văn học dân tộc.
Tuy nhiên, khoảng nửa thế kỷ trở lại đây, một số nhà nghiên cứu, trong đó đáng chú ý là học giả Hoàng Xuân Hãn, đã đưa ra những chứng cứ văn bản học để lập luận rằng bản diễn Nôm phổ biến ấy thực chất là công trình của Phan Huy Ích chứ không phải Đoàn Thị Điểm. Hoàng Xuân Hãn dựa vào một bài đính chính của Phan Huy Chiêm (hậu duệ dòng họ Phan Huy) đăng trên tạp chí Nam Phong năm 1926, đồng thời tiến hành điền dã tại quê gốc họ Phan để thu thập lời kể của các bậc cao niên trong dòng tộc, theo đó bản diễn Nôm được lưu truyền như một di sản từ tổ tiên họ Phan. Ông cũng so sánh văn phong: theo nhận định của Hoàng Xuân Hãn, Đoàn Thị Điểm vốn có xu hướng dịch sát nghĩa, trong khi bản Nôm đang lưu hành lại nghiêng về lối dịch phóng khoáng, thoát ý — một đặc điểm mà ông cho là gần với văn phong Phan Huy Ích hơn. Một số nhà nghiên cứu khác cùng thời cũng ủng hộ hướng lập luận này.
Ở chiều ngược lại, nhiều nhà nghiên cứu vẫn bảo lưu quan điểm truyền thống. Nhà nghiên cứu Đặng Thai Mai từng nêu quan điểm rằng người Việt, qua hơn hai trăm năm, chỉ biết đến và chỉ nhớ đến một "Chinh phụ ngâm" — bản của Đoàn Thị Điểm — như một thực tế văn hóa khó lay chuyển, dù chứng cứ văn bản học có thế nào. Cho đến nay, giới nghiên cứu chưa đạt được sự đồng thuận tuyệt đối, và nhiều bản in, nhiều chương trình giảng dạy vẫn ghi cả hai khả năng, hoặc ghi "khuyết danh, tương truyền là Đoàn Thị Điểm". Đây là một minh chứng sinh động cho việc văn bản học cổ điển Việt Nam, với đặc thù lưu truyền qua chép tay, khắc in nhiều dị bản, luôn tiềm ẩn những khoảng mờ về tác quyền mà không phải lúc nào cũng có thể giải quyết dứt khoát bằng một nguồn tư liệu duy nhất.
Nghệ thuật chuyển ngữ: khi bản dịch vượt qua nguyên tác về sức sống
Bất kể ai là tác giả đích thực, giới phê bình gần như thống nhất ở một điểm: bản diễn Nôm "Chinh phụ ngâm" là một thành tựu nghệ thuật độc lập, không đơn thuần là bản dịch. Thể song thất lục bát, với cấu trúc hai câu bảy chữ mang âm hưởng cô đọng, trang trọng kiểu Đường thi nối tiếp hai câu lục bát giàu nhạc điệu dân tộc, đã được người diễn Nôm khai thác triệt để để tạo nên tiết tấu day dứt, trùng điệp, rất phù hợp với tâm trạng miên man, quẩn quanh của người chinh phụ. Mỗi khổ bốn câu thường vận hành theo lối hai câu thất khơi mở ý, hai câu lục bát triển khai và đẩy cảm xúc đi xa hơn, tạo ra hiệu ứng cộng hưởng giữa hình thức và nội dung. Nhiều nhà nghiên cứu văn học sử, trong đó có những công trình khảo cứu văn học trung đại quen thuộc trong nhà trường, xem đây là một trong những đỉnh cao của thể ngâm khúc, sánh cùng "Cung oán ngâm khúc" của Nguyễn Gia Thiều. Nhiều thế hệ độc giả Việt Nam thuộc nằm lòng những câu như "Thuở trời đất nổi cơn gió bụi" không phải qua nguyên tác chữ Hán mà chính qua bản Nôm — điều cho thấy bản dịch, dù ai là tác giả, đã tự khẳng định một đời sống văn học riêng, tách khỏi vai trò phụ thuộc vào nguyên tác.
Tiếng nói phản chiến ẩn sau lời than của người chinh phụ
Bên dưới lớp vỏ tự sự về nỗi nhớ chồng, "Chinh phụ ngâm" mang một mũi nhọn phê phán xã hội rõ rệt. Tác phẩm ra đời đúng vào giai đoạn triều đình Lê-Trịnh liên tục phát binh đàn áp các cuộc khởi nghĩa nông dân bùng nổ khắp Đàng Ngoài. Cảnh người chinh phụ tiễn chồng lên đường, cảnh nàng sống trong cô đơn, khắc khoải, trông ngóng qua năm này tháng khác, không chỉ là bi kịch cá nhân mà còn là một lời tố cáo gián tiếp nhưng thấm thía đối với một cuộc chiến phi nghĩa, một guồng máy chiến tranh đã chia lìa biết bao gia đình mà không hứa hẹn một kết cục chính đáng nào. Nhiều nhà phê bình xem đoạn "buổi tiễn đưa" là một trong những đoạn giàu tinh thần phản chiến bậc nhất của văn học trung đại Việt Nam, bởi nó không lên án chiến tranh bằng lời hô hào mà bằng chính sức nặng của nỗi đau con người bị cuốn vào guồng máy ấy.
Bước tiến trong văn học viết về thân phận phụ nữ
Cuối cùng, "Chinh phụ ngâm" còn được nhìn nhận như một cột mốc quan trọng trong việc văn học trung đại chuyển hướng sự chú ý vào đời sống nội tâm của người phụ nữ. Trước đó, hình ảnh phụ nữ trong văn chương phần lớn gắn với các chuẩn mực đạo lý, tiết hạnh, phục tùng. Với "Chinh phụ ngâm", lần đầu tiên một nhân vật nữ được trao cho toàn bộ không gian tự sự để bộc lộ khát khao hạnh phúc lứa đôi, nỗi cô đơn thể xác lẫn tinh thần, sự tiếc nuối tuổi xuân trôi qua trong chờ đợi, những cảm xúc rất con người mà văn học đạo lý trước đó ít khi cho phép nhân vật nữ được phép bày tỏ trực diện. Cùng với "Cung oán ngâm khúc" ra đời không lâu sau đó, tác phẩm được xem là một trong những tiếng nói sớm khẳng định giá trị nhân văn và ý thức cá nhân của người phụ nữ trong văn học viết bằng chữ Nôm, mở đường cho những khám phá sâu hơn về thân phận nữ giới ở các tác phẩm lớn sau này của văn học Việt Nam.
Thay lời kết
Hơn hai thế kỷ đã trôi qua kể từ khi "Chinh phụ ngâm" ra đời, nhưng tác phẩm vẫn còn nguyên sức gợi mở cho học giới: một cuộc tranh luận văn bản học chưa khép lại về danh tính người diễn Nôm, một thành tựu nghệ thuật chuyển ngữ vẫn được xem là mẫu mực của thể song thất lục bát, và một tiếng nói nhân văn về chiến tranh và thân phận con người vẫn còn vang vọng đến độc giả hôm nay.
Nguồn tham khảo
- Hoàng Xuân Hãn, khảo cứu văn bản học về dịch giả "Chinh phụ ngâm" (dựa trên bài đính chính của Phan Huy Chiêm trên tạp chí Nam Phong, 1926, và điền dã tại quê họ Phan Huy) - Đặng Thai Mai, quan điểm bảo lưu về Đoàn Thị Điểm là dịch giả trong ký ức văn hóa dân tộc - Bà Đoàn Thị Điểm là dịch giả của "Chinh phụ ngâm"? — Báo Sài Gòn Giải Phóng - Bản dịch và dịch giả của Chinh Phụ Ngâm — Nghiên cứu lịch sử - Chinh phụ ngâm (Đoàn Thị Điểm dịch) — Wikisource tiếng Việt - Đọc lại bản dịch nổi tiếng "Chinh Phụ Ngâm" — Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Tiền Giang - "Buổi tiễn đưa" (trích "Chinh phụ ngâm"): Một tiếng nói phản chiến mãnh liệt - Chinh phụ ngâm — Wikipedia tiếng Anh
