🚧 Ứng dụng đang phát triển (Beta) · Góp ý & liên hệ: [email protected]

Phụ lục: Đánh giá & Phê bình

Một phóng sự làm nên một sự nghiệp

Khi "Cạm bẫy người" xuất hiện trên báo Nhật Tân từ tháng 8 đến tháng 11 năm 1933, dưới bút danh Thiên Hư, ít ai ngờ rằng thiên phóng sự về giới cờ bạc bịp đất Hà thành này sẽ trở thành viên gạch đầu tiên xây nên danh hiệu "ông vua phóng sự đất Bắc Kỳ" cho một cây bút trẻ mới ngoài hai mươi tuổi. Nhà báo, nhà phê bình đương thời Lê Tràng Kiều đã dành cho tác phẩm một lời khen hiếm có, đại ý rằng chính "Cạm bẫy người" đã làm cho cái tài của Vũ Trọng Phụng "không còn ai ngờ được nữa". Đó không phải một câu tán tụng xã giao. Trong làng báo Hà Nội những năm 1930, phóng sự là thể loại đang lên, nơi các cây bút như Tam Lang, Ngô Tất Tố tranh nhau khai thác những góc khuất của đời sống đô thị, nhưng chính Vũ Trọng Phụng là người khiến công chúng phải nhìn nhận phóng sự không còn là thứ ghi chép sự vụ đơn thuần, mà có thể mang sức nặng của một tác phẩm văn chương thực thụ.

Sau này, khi biên soạn bộ "Nhà văn hiện đại" (1942), một trong những công trình phê bình văn học có ảnh hưởng bậc nhất giai đoạn tiền chiến, Vũ Ngọc Phan đã xếp Vũ Trọng Phụng vào hàng những cây bút chuyên về phóng sự dài, cùng với Tam Lang và Ngô Tất Tố, xem đây là sở trường thực sự của ông, tách bạch với mảng tiểu thuyết mà lúc đó dư luận còn nhiều tranh cãi. Nhận định ấy cho thấy ngay từ đương thời, giới nghiên cứu đã coi phóng sự, mà "Cạm bẫy người" là cột mốc mở đầu, như một trục riêng, vững chắc và đủ sức đứng độc lập trong sự nghiệp Vũ Trọng Phụng, chứ không chỉ là bước đệm để ông bước sang tiểu thuyết.

Điều tra thực địa hòa quyện bút pháp văn học

Điều khiến "Cạm bẫy người" vượt khỏi khuôn khổ một bài điều tra báo chí thông thường nằm ở cách Vũ Trọng Phụng xử lý chất liệu. Ông không đứng ngoài quan sát mà thâm nhập vào chính "làng bịp", dựng lại tổ chức, thứ bậc, ám hiệu, thủ đoạn của giới cờ gian bạc lận bằng một độ chi tiết chỉ có được từ điều tra thực địa nghiêm túc. Nhưng đồng thời, ông lại kể câu chuyện ấy bằng bút pháp của một người viết truyện: có nhân vật, có cao trào, có bi kịch của kẻ sa chân vào "tôn giáo đỏ đen". Đây chính là điểm mà giới nghiên cứu sau này gọi là hiện tượng "lằn ranh thể loại" trong sáng tác của ông, ranh giới mờ nhòe giữa phóng sự và tiểu thuyết, giữa tư liệu xác thực và hư cấu nghệ thuật. Bản thân Vũ Trọng Phụng, trong một cuộc bút chiến với nhóm Tự Lực văn đoàn đăng trên báo Tương Lai, đã tuyên bố quan niệm sáng tác của mình một cách thẳng thắn: "Các ông muốn tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết. Tôi và các nhà văn cùng chí hướng như tôi muốn tiểu thuyết là sự thực ở đời." Câu tuyên ngôn ấy áp dụng đúng vào cách ông đã viết phóng sự trước đó: sự thực được chưng cất qua bút pháp, chứ không phải bút pháp bị hy sinh cho sự thực.

Một tư liệu xã hội học về tệ nạn cờ bạc thuộc địa

Vượt ra ngoài giá trị văn chương, "Cạm bẫy người" còn được nhiều người xem như một nguồn tư liệu quý cho việc tìm hiểu đời sống xã hội Hà Nội những năm suy thoái kinh tế đầu thập niên 1930. Tác phẩm dựng lại toàn cảnh một tệ nạn nảy sinh từ chính sự phân hóa giàu nghèo và sự bấp bênh của tầng lớp thị dân dưới chế độ thực dân, nơi giấc mộng đổi đời bằng canh bạc trở thành cái bẫy tinh vi bóc lột chính những người đang tuyệt vọng nhất. Nhà nghiên cứu Phong Lê, khi bàn về thế hệ nhà văn "đầu nguồn" của văn học hiện thực Việt Nam, từng nhấn mạnh rằng cái riêng của Vũ Trọng Phụng nằm ở giá trị phê phán sắc sảo, quyết liệt, dám đi thẳng vào những mặt tối tăm, nhơ nhớp, những tệ nạn mà xã hội đương thời thường né tránh gọi tên. Ở khía cạnh này, "Cạm bẫy người" không chỉ kể một câu chuyện giật gân để câu độc giả, mà thực sự đóng vai trò như một hồ sơ xã hội học sống động, ghi lại cơ chế vận hành của một loại tội phạm có tổ chức trong lòng đô thị thuộc địa, điều mà sử liệu hành chính chính thức thời ấy hiếm khi chạm tới với cùng độ chi tiết.

Nhà phê bình Vương Trí Nhàn, trong những nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng và tầng lớp thị dân mới, cũng đặt nhà văn vào bối cảnh của một lớp người rời nông thôn ra thành phố, chứng kiến sự hình thành một nền văn chương đô thị non trẻ nhưng đầy biến động. Nhìn từ góc độ này, "Cạm bẫy người" là một trong những văn bản sớm nhất phản chiếu trung thực cái mặt trái của quá trình đô thị hóa cưỡng bức dưới thời Pháp thuộc, nơi những quan hệ xã hội cũ bị xáo trộn và những hình thức bóc lột mới nảy sinh ngay giữa lòng phố thị.

Bản lề dẫn tới Giông Tố và Số Đỏ

Không thể tách "Cạm bẫy người" khỏi quỹ đạo sáng tác sau này của Vũ Trọng Phụng. Chính kinh nghiệm điều tra thực địa, khả năng dựng chân dung đám đông và nhãn quan phê phán sắc bén được rèn giũa qua các thiên phóng sự đã trở thành nền móng bút pháp cho những tiểu thuyết làm nên tên tuổi ông sau đó: "Giông Tố" và "Số Đỏ", cả hai đều ra mắt năm 1936. Giới nghiên cứu về chủ nghĩa hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1930 đến 1945, trong đó Nguyễn Đăng Mạnh là một tên tuổi gắn liền với việc hệ thống hóa dòng văn học này, thường xem các tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng như sự tiếp nối và nâng tầm nghệ thuật của chính chất phóng sự đã hình thành từ "Cạm bẫy người" và các thiên phóng sự cùng thời. Cái nhìn trào phúng sắc lạnh, thủ pháp phóng đại nhân vật đến mức biếm họa trong "Số Đỏ", hay nhịp trần thuật dồn dập mang hơi hướng điều tra trong "Giông Tố", đều có thể tìm thấy mầm mống từ lối viết đã được thử nghiệm và định hình trong những trang phóng sự đầu tiên.

Nhìn lại sau gần một thế kỷ, "Cạm bẫy người" xứng đáng được đọc không chỉ như một phóng sự ly kỳ về giới cờ bạc bịp, mà như điểm khởi đầu của cả một sự nghiệp văn chương đã góp phần định hình diện mạo văn học hiện thực phê phán Việt Nam, đồng thời là một chứng liệu xã hội quý giá về đời sống Hà Nội thời thuộc địa.

Nguồn tham khảo

- Lê Tràng Kiều, nhận định về "Cạm bẫy người", dẫn lại trong các tư liệu về tiếp nhận phóng sự Vũ Trọng Phụng, Tạp chí Tao Đàn - Vũ Ngọc Phan, Nhà văn hiện đại (1942), phần viết về Vũ Trọng Phụng và thể loại phóng sự - Phong Lê, các bài viết và nhận định về Vũ Trọng Phụng trong bối cảnh thế hệ nhà văn hiện thực "đầu nguồn" - Vương Trí Nhàn, "Vũ Trọng Phụng và một lớp người thành thị, một nền văn chương đô thị" - Nguyễn Đăng Mạnh, các công trình nghiên cứu về chủ nghĩa hiện thực phê phán Việt Nam 1930-1945 và tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng - Vũ Trọng Phụng, phát biểu quan niệm sáng tác trên báo Tương Lai, số 9

Hết Chương 15
✦

Nội dung thuộc bản quyền © TruyệnCủaAI. Nghiêm cấm sao chép, đăng tải lại hoặc phân phối dưới mọi hình thức khi chưa được phép.

Bạn đã đọc hết truyện ✨

← TrướcHết truyện