Đông Hồ

Đông Hồ tên thật Lâm Tấn Phác, tự Trác Chi, hiệu Đông Hồ và Hòa Bích, sinh ngày 10 tháng 3 năm 1906 tại làng Mỹ Đức, Hà Tiên. Bút hiệu Đông Hồ được ông lấy từ thắng cảnh Đông Hồ ấn nguyệt, một trong Hà Tiên thập cảnh, nơi tổ tiên ông đã sinh sống nhiều đời. Cha là Lâm Tấn Thoại, mẹ là Trần Kim Phụng, cả hai đều mất năm 1909 khi ông mới ba bốn tuổi. Mồ côi từ nhỏ, ông được người bác ruột Lâm Tấn Đức và vợ là Phan Thị Cạo nuôi dưỡng. Ông học tại trường Sơ đẳng Tiểu học Pháp Việt Hà Tiên, sau lên Cần Thơ học trường tư Võ Văn Học Đường nhưng phải bỏ dở vì hoàn cảnh gia đình, rồi tự học và mày mò nghiên cứu chữ Quốc ngữ, chữ Nôm.

Năm 1926, khi mới hai mươi tuổi, ông mở tại nhà bác một lớp học lấy tên Khai Trí Tiến Đức học xá, sau đổi thành Trí Đức học xá, chuyên dạy chữ Quốc ngữ miễn phí cho trẻ em và người lớn ở Hà Tiên, với mong muốn cổ vũ niềm tin vào tương lai tiếng Việt. Trường hoạt động suốt tám năm, đến 1934, có sự cộng tác của đồng nghiệp Nguyễn Văn Kiêm, tức nhà báo Trọng Toàn. Song song việc dạy học, từ năm 1923 đến 1933 ông cộng tác đều đặn với Nam Phong tạp chí ở Hà Nội, tờ báo do Phạm Quỳnh chủ bút, nơi ông đăng phần lớn sáng tác văn xuôi và thơ thời trẻ.

Tên tuổi Đông Hồ được biết rộng rãi nhờ thiên văn tế Linh Phượng, viết khóc người vợ đầu Lại Linh Phượng qua đời năm 1928, đăng trên Nam Phong số 128 tháng 4 năm 1928 và in thành sách năm 1934. Tác phẩm gây xúc động lớn trong giới văn chương đương thời, được nhắc cùng thiên Giọt Lệ Thu của nữ sĩ Tương Phố khóc chồng, đăng trên cùng tạp chí Nam Phong ít lâu sau đó, khiến tên hai người gắn liền trên cửa miệng độc giả suốt một thời. Năm 1932 ông in tập Thơ Đông Hồ gồm nhiều bài đã đăng báo. Ông cũng là một trong bốn gương mặt của nhóm Hà Tiên tứ tuyệt, cùng người vợ sau là nữ sĩ Mộng Tuyết, cùng Trúc Hà và Lư Khê, nối tiếp mạch thơ vịnh cảnh Hà Tiên có từ thời Tao đàn Chiêu Anh Các của Mạc Thiên Tích hai thế kỷ trước.

Rời Hà Tiên vào Sài Gòn, năm 1935 ông làm chủ bút tuần báo Sống. Năm 1950 ông lập Nhà xuất bản Bốn Phương và Yiễm Yiễm thư trang, đến năm 1953 cho ra tập san Nhân Loại duy trì đến giữa năm 1964. Ông dành nhiều tâm sức nghiên cứu văn học miền Nam, chữ Nôm, và cổ động lối viết chữ Việt bằng bút lông mà ông gọi là Việt thư. Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại xếp ông vào nhóm các cây bút trưởng thành từ Nam Phong tạp chí.

Từ năm 1964, ông được mời giảng dạy Văn chương Quốc âm miền Nam tại Đại học Văn khoa Sài Gòn. Ngày 25 tháng 3 năm 1969, trong một giờ giảng, khi đang bình giảng bài thơ Trưng Nữ Vương của nữ sĩ Ngân Giang trước sinh viên, ông xúc động rồi đột quỵ ngay trên bục giảng và qua đời ở tuổi 63. Ông được an táng tại nghĩa trang Mạc Đỉnh Chi, đến năm 1983 gia đình cải táng đưa linh cữu về an nghỉ tại Hà Tiên, nơi gắn với cả cuộc đời sáng tác của ông. Cùng vợ Mộng Tuyết, ông để lại công trình Hà Tiên thập cảnh và Đường vào Hà Tiên hoàn thành năm 1960, ghi dấu một đời gắn bó với cảnh sắc và chữ nghĩa quê nhà, đồng thời là gạch nối giữa thế hệ Nam Phong và văn học miền Nam hiện đại.